کتاب «تاریخ شاه اسماعیل و شاه طهماسب صفوی
(ذیلِ تاریخ حبیب‌السیر)»
اثر امیرمحمود خواندامیر،

کتاب «تاریخ شاه اسماعیل و شاه طهماسب صفوی (ذیلِ تاریخ حبیب‌السیر)» اثر امیرمحمود خواندامیر، از منابع مهم و ارزشمند تاریخ‌نگاری دورهٔ صفوی به شمار می‌رود. این اثر در واقع بخشی مستقل و تکمیلی از کتاب مشهور حبیب‌السیر است که به رویدادهای آغاز حکومت صفویان می‌پردازد. خواندامیر، که خود از مورخان برجستهٔ سدهٔ دهم هجری است، در این کتاب تاریخ دو پادشاه نخست صفوی، یعنی شاه اسماعیل اول و شاه طهماسب اول را با نگاهی دقیق و مبتنی بر مشاهدات و گزارش‌های معاصر روایت می‌کند.
اهمیت این اثر از آن‌جا ناشی می‌شود که نویسنده در دوره‌ای نزدیک به زمان وقوع حوادث می‌زیسته و بسیاری از رخدادها را یا خود شاهد بوده یا از منابع دست‌اول شنیده است. از این رو، گزارش‌های او دربارهٔ شکل‌گیری دولت صفوی، جنگ‌ها، روابط سیاسی، تحولات مذهبی و ساختار قدرت، اعتبار تاریخی بالایی دارد. خواندامیر به‌ویژه در شرح چگونگی به قدرت رسیدن شاه اسماعیل و تثبیت تشیع دوازده‌امامی در ایران، اطلاعاتی ارزشمند ارائه می‌دهد.
بخش مربوط به شاه اسماعیل صفوی به شرح نسب صفویان، فعالیت‌های صوفیانهٔ آنان، قیام شاه اسماعیل، فتح تبریز و تأسیس حکومت صفوی اختصاص دارد. همچنین نبردهای مهم، از جمله جنگ چالدران، و پیامدهای سیاسی و نظامی آن با زبانی تاریخی و تحلیلی بیان شده است. در ادامه، نویسنده به دوران شاه طهماسب صفوی می‌پردازد و از مشکلات آغاز سلطنت او، رقابت سران قزلباش، جنگ‌های طولانی با عثمانیان و ازبکان، و سیاست‌های داخلی و خارجی وی سخن می‌گوید.
نثر کتاب، نمونه‌ای شاخص از نثر تاریخی دورهٔ تیموری ـ صفوی است؛ نثری فنی، آمیخته با عبارات ادبی، آیات، احادیث و اشعار فارسی و عربی. این ویژگی، علاوه بر ارزش تاریخی، کتاب را از نظر ادبی نیز قابل توجه کرده است. با این حال، همین نثر کهن، فهم متن را برای خوانندهٔ امروزی دشوار می‌سازد.
از این‌رو، تصحیح و تحشیهٔ محمدعلی جراحی نقش مهمی در قابل استفاده شدن این اثر دارد. مصحح با مقابلهٔ نسخه‌های خطی، اصلاح اغلاط، توضیح اصطلاحات، معرفی اشخاص، مکان‌ها و رخدادهای تاریخی، متن را برای پژوهشگران و دانشجویان تاریخ روشن‌تر کرده است. حاشیه‌ها و توضیحات افزوده‌شده، ارزش پژوهشی کتاب را دوچندان کرده‌اند.
در مجموع، این کتاب منبعی اساسی برای شناخت آغاز دولت صفوی، ساختار قدرت، تحولات مذهبی و سیاسی ایران در سدهٔ دهم هجری است و برای پژوهشگران تاریخ ایران، تاریخ تشیع و تاریخ‌نگاری اسلامی اهمیت فراوانی دارد.

356