کتاب گوشه هایی از تاریخ فراماسونری در ایران اثر علاءالدین روحانی.

کتاب گوشه هایی از تاریخ فراماسونری در ایران
اثر علاءالدین روحانی.

کتاب گوشه‌هایی از تاریخ فراماسونری در ایران نوشتهٔ علاءالدین روحانی، اثری پژوهشی و مستند دربارهٔ تاریخ ورود و گسترش محافل ماسونی در ایران است. نویسنده در آغاز، پیشینهٔ جهانی فراماسونری و روند شکل‌گیری آن در اروپا را شرح می‌دهد تا زمینهٔ ورود این اندیشه‌ها به ایران روشن شود. سپس توضیح می‌دهد که اولین نشانه‌های ورود فراماسونری به ایران در اواخر دورهٔ قاجار و همراه با رفت‌وآمد نخبگان ایرانی به عثمانی و غرب شکل گرفت. در ادامه به تأسیس لژهای اولیه، مانند لژ بیداری ایران، و نقش روشنفکران و رجال سیاسی دوران مشروطه در گسترش این محافل پرداخته می‌شود. روحانی با استناد به منابع آرشیوی نشان می‌دهد که فعالیت ماسونی در ایران از ابتدا با گرایش‌های سیاسی، فرهنگی و مدرن‌سازی گره خورده بود.

بخش مهمی از کتاب به دوران پهلوی اول اختصاص دارد؛ دوره‌ای که در آن با تغییر ساختار حکمرانی و تلاش برای ایجاد دولت مدرن، فضا برای فعالیت لژها فراهم‌تر شد. نویسنده بررسی می‌کند که چگونه برخی چهره‌های سیاسی و اداری به عضویت این محافل درآمدند و چه تأثیری بر تصمیم‌گیری‌های کلان داشتند. در این کتاب همچنین نقش لژهای ماسونی در سیاست خارجی و ارتباطات بین‌المللی ایران تحلیل می‌شود. روحانی تأکید می‌کند که قدرت‌های خارجی، به‌ویژه بریتانیا و فرانسه، از شبکه‌های ماسونی به عنوان ابزاری برای نفوذ فرهنگی و سیاسی بهره می‌بردند، هرچند او همواره میان واقعیت تاریخی و بزرگ‌نمایی‌های رایج دربارهٔ «توطئهٔ ماسون‌ها» تمایز قائل می‌شود.

در بحث مربوط به دوران پهلوی دوم، نویسنده نشان می‌دهد که ماهیت محافل ماسونی تا حدی تغییر کرده و جنبه‌های اجتماعی و تشریفاتی آن پررنگ‌تر شده بود. او به اختلافات میان لژهای وابسته به کشورهای مختلف و رقابت آنان برای تأثیرگذاری اشاره می‌کند و این رقابت را بازتابی از منازعات ژئوپولیتیکی قدرت‌های بزرگ می‌داند. یکی از بخش‌های قابل توجه کتاب، ارائهٔ فهرستی از افراد عضو لژهاست که بر پایهٔ اسناد معتبر و نه شایعات تنظیم شده است. روحانی بارها تأکید می‌کند که بسیاری از آنچه در گفتار عمومی دربارهٔ فراماسونری مطرح می‌شود فاقد پشتوانهٔ مستند است.

کتاب در کنار تحلیل تاریخی، شامل اسناد، تصاویر و گزارشی از ساختار تشکیلاتی لژهای فعال در ایران نیز هست. این اسناد به خواننده امکان می‌دهد فضای واقعی فعالیت ماسونی در دورهٔ قاجار و پهلوی را بهتر درک کند. نویسنده در فصل‌های پایانی به افول محافل ماسونی پس از انقلاب ۱۳۵۷ اشاره می‌کند و نشان می‌دهد که چگونه تغییر شرایط سیاسی و اجتماعی به پایان حضور رسمی این سازمان‌ها در ایران انجامید. نثر کتاب روان و در عین حال پژوهشی است و تلاش شده از داوری‌های قطعی و غیرعلمی پرهیز شود. نتیجه آنکه این کتاب یکی از منابع مهم و نسبتاً بی‌طرف برای شناخت یکی از موضوعات کمتر بررسی‌شدهٔ تاریخ معاصر ایران به شمار می‌رود و مطالعهٔ آن برای پژوهشگران و علاقه‌مندان تاریخ سیاسی بسیار سودمند است.
۲۴۸