کتاب ناسخ‌التواریخ (تاریخ قاجاریه) .نوشتهٔ محمدتقی سپهر (لسان‌الملک) تصحیح جمشید کیانفر

کتاب ناسخ‌التواریخ (تاریخ قاجاریه)
.نوشتهٔ محمدتقی سپهر (لسان‌الملک)
تصحیح جمشید کیانفر

ناسخ‌التواریخ یکی از گسترده‌ترین و مهم‌ترین آثار تاریخی نوشته‌شده در عصر قاجار است و بخش مربوط به «تاریخ قاجاریه» از نظر حجم و ارزش تاریخی برجسته‌ترین بخش این مجموعه به شمار می‌آید. محمدتقی سپهر، که مورخ رسمی دربار بود، این کتاب را با هدف ثبت دقیق حوادث سیاسی، نظامی، اداری و اجتماعی دوران قاجار تألیف کرد. او روایت خود را به‌صورت پیوسته و بر پایه ترتیب تاریخی تنظیم کرده و رویدادها را سال‌به‌سال گزارش داده است. نثر او نثری منشیانه، آراسته و آمیخته با ترکیبات ادبی و عربی است که از ویژگی‌های نثر رسمی دوره قاجار محسوب می‌شود. کتاب با شرح شکل‌گیری قدرت آقامحمدخان و تأسیس سلسله قاجار آغاز می‌شود و سپس به حوادث دوران فتحعلی‌شاه، جنگ‌های ایران و روس، عهدنامه‌های گلستان و ترکمانچای و نقش سیاسی و نظامی عباس‌میرزا می‌پردازد. سپهر در این بخش به بیان جزئیات نبردها، شکست‌ها و مذاکرات صلح توجهی ویژه نشان می‌دهد. او در بسیاری از موارد از اسناد رسمی و مشاهدات نزدیکان دربار استفاده کرده و به همین دلیل روایت او از ارزش پژوهشی برخوردار است.

در ادامه، کتاب به ساختار دیوانی، نظام حکومتی و شیوه اداره ایالات پرداخته و دربارهٔ مسئولیت‌ها، جایگاه دیوانیان و نقش کارگزاران حکومتی توضیحاتی دقیق ارائه می‌دهد. در میان گزارش‌های سیاسی، گاهی به موضوعات اجتماعی و اقتصادی مانند وضعیت معیشت مردم، روابط میان حکومت و رعایا، و مشکلات مالیاتی نیز اشاره شده است. سپهر در روایت بسیاری از جزئیات کوچک رویدادها دقتی مثال‌زدنی دارد و به همین دلیل، ناسخ‌التواریخ منبعی دست‌اول برای شناخت فضای سیاسی آن دوران به شمار می‌رود. بخش‌هایی از کتاب به نزاع‌های درونی خاندان سلطنتی، رقابت شاهزادگان و بحران‌های دربار اختصاص دارد که این امور از تنش‌های ساختاری حکومت قاجار پرده برمی‌دارد. همچنین روابط خارجی ایران در این دوره به تفصیل بررسی شده و او تعاملات سیاسی با روسیه، عثمانی، انگلیس و همسایگان شرقی را با جزئیات شرح می‌دهد. تحلیل‌های سپهر از تأثیر سیاست‌های خارجی بر وضعیت داخلی ایران ارزش تاریخی فراوان دارد.

کتاب در بخش‌هایی به سفرهای شاهان، مراسم تشریفاتی، آیین‌های دربار و ساختار تشکیلاتی حکومت نیز می‌پردازد و از این طریق تصویری روشن از فرهنگ سیاسی عصر قاجار ارائه می‌دهد. سپهر در بسیاری از موارد از زبان شاعرانه و تعابیر ادبی بهره می‌گیرد که اگرچه خواندن آن را دشوار می‌کند، اما به اثر زیبایی و رنگ‌وبوی ادبی می‌بخشد. تصحیح سه‌جلدی جمشید کیانفر این اثر را با استفاده از نسخه‌های معتبر خطی بازسازی کرده و متنی منقح، دقیق و قابل اعتماد عرضه کرده است. حواشی، توضیحات و نمایه‌های موجود در این چاپ، مطالعه و پژوهش درباره اثر را بسیار آسان‌تر کرده است. این نسخه امروز از معتبرترین و کامل‌ترین نسخه‌های موجود تاریخ قاجاریه در قالب ناسخ‌التواریخ شمرده می‌شود. اهمیت این کتاب در آن است که نه‌تنها وقایع سیاسی و نظامی را ثبت کرده، بلکه بخشی از ذهنیت و نگرش دربار قاجار را نیز منعکس می‌کند. با وجود پیچیدگی نثر، مطالعه آن برای درک سیاست، فرهنگ و ساختار قدرت در ایران سده سیزدهم هجری ضرورتی جدی دارد. این اثر همچنان از منابع اساسی و بنیادین برای پژوهشگران تاریخ ایران به‌شمار می‌رود و نقش مهمی در شناخت تحولات دو سده اخیر ایفا می‌کند.

جلداول ۵۹۱
جلد دوم ۳۳۷
جلد سوم ۱۰۲۴