کتاب «محافظ شاه خاطرات علی شهبازی،مأمور مخصوص شاه» به قلم ‎علی شهبازی

کتاب «محافظ شاه
خاطرات علی شهبازی،مأمور مخصوص شاه»
به قلم ‎علی شهبازی

علی شهبازی در مقدمه کتاب توضیح می‌دهد که ورودش به گارد شاهنشاهی در جوانی رخ داده و مسیر زندگی‌اش با سرویس حفاظت از شاه پیوند خورده است؛ او نقش مأموری را ایفا کرده که “در سایه” شاه فعالیت می‌کرده و از نزدیک شاهد فراز و فرود دستگاه سلطنت بوده است.
وی می‌نویسد که روایتش لزوماً از منظر یک تحلیلگر سیاسی نیست، بلکه بازنمایی خاطرات شخصی و دیده‌هاست — بنابراین از لحاظ تاریخی باید همراه با احتیاط خوانده شود.
کتاب به نقل از شهبازی پرده از ساختار گارد و محافظت از شاه می‌کشد: نحوه انتخاب نیروها، آموزش‌ها، شرایط مأموریت‌ها، و رابطه میان محافظان و دستگاه دربار.
یک بخش مهم کتاب به سفرهای خارجی شاه و تشریفات همراه آن اختصاص دارد؛ نویسنده روایت می‌کند که چگونه در سفرها همراه تیم محافظت بوده و شاهد شرایط پشت صحنه بوده است.
شهبازی در فصل‌هایی به ماجراهایی از فساد و زد و بند در مقامات عالی دستگاه سلطنت می‌پردازد — از جمله بیان می‌کند که برخی از محافظان یا افراد داخل دربار برای به دست آوردن مقامی، رابطه‌ای محافظه‌کارانه یا غیرمحافظه‌کارانه با شاه یا دربار برقرار می‌کردند.
بخشی از کتاب به بررسی رفتار فرح پهلوی پرداخته شده است؛ نویسنده به ابعاد زندگی خصوصی، فعالیت‌های اجتماعی و نیز نوعی از بی‌توجهی به عرف سنتی در کاخ می‌پردازد.
شهبازی می‌نویسد که گاه محافظان مجبور بودند مطالبی را که نمی‌خواستند شاهد باشند، نادیده بگیرند؛ چون وظیفه‌شان حفظ امنیت و ظاهر شاه بوده و کمتر فرصت یا اختیار مداخله داشتند.
در کتاب، نویسنده به وضعیت آشوب داخلی و مسائلی که منجر به سقوط دستگاه سلطنت شد نیز اشاره می‌کند؛ اما با زاویه دید خاص خود — به عنوان یکی از اعضای محافظت — که تجربه‌ای متفاوت از چهره‌ی عمومی دارد.
او برخی از تصمیمات شاه را نیز نقد می‌کند؛ به‌ویژه در زمینه ­ی ناتوانی در مدیریت بحران، فاصله گرفتن از مردم، و انباشت فساد در سطح بالا که به نظر نویسنده بخشی از زمینه سقوط بود.
از نکات قابل توجه این است که نویسنده تأکید دارد خاطراتش را نه در همان لحظه‌ها نگاشته، بلکه بعدها نوشته است؛ بنابراین ممکن است برخی امرها بر اساس حافظه یا برداشت‌های بعدی باشد.
کتاب به لحاظ سبک نگارش نه اثری کاملاً آکادمیک است و نویسنده خود در مقدمه پذیرفته است که ظرفیت تحلیل جامع ندارد و بیشتر به توصیف‌های روزمره پرداخته است؛ با این حال، از حیث مستند بودن، نکات دست‌اول و تازه دارد.
در پایان کتاب، شهبازی نتیجه می‌گیرد که سلطنت شاه نه تنها با مسائل بزرگ اقتصادی و سیاسی روبرو بود، بلکه نیز با بحران مشروعیت، فساد اخلاقی، و ناهماهنگی میان دستگاه سلطنت و جامعه مواجه بود — مسائلی که بعد از انقلاب به شدت برجسته شدند.
همچنین او تأکید می‌کند که محافظان و نیروهای گارد، هرچند بخش مهمی از دستگاه امنیتی شاه بودند، ولی «آینه» وضعیت کل دربار بودند: هم از توانایی نشانه گرفتند، هم از ضعف‌ها باخبر بودند.
خوانش کتاب به ما کمک می‌کند تا تصویر متفاوتی از سال‌های آخر ‎پهلوی دوم داشته باشیم: نه صرفاً از منظر سیاستمداران یا انقلاب‌گران، بلکه از منظر «کس دیگری» که پشت پرده عمل کرده است.
در مجموع، «محافظ شاه» اثری است که برای علاقه‌مندان تاریخ معاصر ایران، مخصوصاً کسانی که می‌خواهند بدانند سازوکار داخلی دربار چگونه بوده، مفید است — البته با نگاه انتقادی و با در نظر گرفتن محدودیت‌ها.
اگر بخواهم به‌صورت جمع‌بندی بگویم: کتاب، پنجره‌ای است به پشت صحنه کاخ، به نگاه محافظی که شاه را همراهی کرده، به سفرها، تشریفات، گفتگوها و گاه زوایایی که کمتر در تاریخ رسمی دیده شده‌اند.
در پایان، می‌توان گفت که علی‌شهبازی در این کتاب، نقش شاهد را ایفا می‌کند و خواننده را به فضای دربار و محافظت ویژه‌ای می‌برد که عنصرِ کمتر دیده‌شده تاریخ معاصر ایران است.

۳۳۶