کتاب «سرگذشت یک زن ایرانی یا شمه‌ای از خاطرات من» نوشتهٔ نورالهدی منگنه،

کتاب «سرگذشت یک زن ایرانی یا شمه‌ای از خاطرات من» نوشتهٔ نورالهدی منگنه

این کتاب ، روایتگر زندگی زنی ایرانی است که هم فردی آگاه و متعهد به تحولات زمانه‌اش بوده و هم تجربه‌هایی بسیار شخصی از جنس مبارزه، آموزش و حضور اجتماعی زنان دارد. در این اثر، نویسنده با زبان ساده و صمیمی، از کودکی خود می‌گوید؛ از خانواده‌ای با امکانات نسبی که فرصتی برای آموزش یافت اما با همان آغاز، نگاهش به دنیا فراتر از خانه و مدرسه بود ـ او کودکی را می‌دید که با لباس ژولیده در کوچه بازی می‌کند و می‌پرسید چرا تربیت جامعه چنین است؟ هشداری درونی در او شکل گرفت که بعدها به کنش و تلاش تبدیل شد.

سال‌های تحصیل او نه صرفاً آموختن علم بلکه بیداری اجتماعی بود؛ زنی که می‌خواست از موقعیت «زنِ خانه» فراتر رود، و انتخاب‌هایی را دنبال کرد که در آن زمان مرسوم نبودند. داستان ادامه می‌یابد تا زمانی که او وارد عرصه مدرسه، انجمن زنان، و آموزش بزرگسالان می‌شود و به معلم و مربی و آموزشگر زنان تبدیل می‌شود. کنش او هم فردی است و هم جمعی: تأسیس کلاس‌ها برای زنان، ترغیب آنان به سوادآموزی، و نقد وضعیتی که بسیاری از زنان در آن گرفتار بودند.

یکی از بخش‌های قابل توجه کتاب، شرح زندگی خانوادگی و نقش زن در خانواده است. نویسنده درباره روابط با پدر، مادر، همسر یا انتخاب نکردن همسر، وضعیت اقتصادی خانواده، تربیت فرزندان، مسئولیت‌های خانگی و اجتماعی، و معضلات تحصیل زنان می‌نویسد. او به خوبی نشان می‌دهد که محدودیت‌ها فقط بیرونی نبودند، بلکه در خانه نیز نقش داشتند؛ فرهنگ، توقعات، ناآگاهی‌ها و برخی سنت‌ها که زن را از مسیر رشد باز می‌داشتند.

از دیگر نکات برجسته این کتاب، سیاست فرهنگی نویسنده برای آموزش زنان بزرگسال است؛ او معتقد بود که آموزش نه صرفاً خواندن و نوشتن است بلکه تغییر ذهنیت، مشارکت اجتماعی، آزادی اندیشه است. او از مقاومت‌ها می‌نویسد: خانواده‌هایی که اجازهٔ آموزش نمی‌دادند، جامعه‌ای که زنان را دست‌کم می‌گرفت، امکاناتی که برای زنان تعریف نشده بود، و شاید مهم‌تر از آن، درونِ خود زنانی که هنوز خود را محدود به خانه می‌دیدند. اما او امید داشت که هر زن بتواند نقطهٔ شروعی برای تغییر باشد.

سبک روایت در این کتاب ترکیبی از خاطره‌نویسی، تحلیل اجتماعی و گزارش فعالیت است؛ یعنی نویسنده صرفاً خاطره نمی‌نویسد بلکه می‌کوشد از تجربهٔ شخصی خود به درس‌هایی برای جامعه دست یابد. او مخاطبش را نه فقط به دیده‌بودن می‌خواند بلکه به عمل و تحول دعوت می‌کند. حضورش در متن محسوس است؛ هم به عنوان سوژه و هم به عنوان عامل تغییر.

از حیث اهمیت، این اثر به ما امکان می‌دهد تا بخشی از تاریخ اجتماعی ایران، خصوصاً تاریخ زنان، را از زبانِ یکی از زنان پیشرو آن زمان بخوانیم. وقتی می‌خوانیم که او در سال‌هایی که زنان کمتر در عرصه عمومی حضور داشتند، معلم و مدرّس و مربی شد، وقتی می‌نویسد از احساس ناتوانی کودکی که «چرا من نتوانم؟» می‌پرسید، و زمانی که از کلاس‌های سوادآموزی سخن می‌گوید، درمی‌یابیم که تغییر چگونه آغاز می‌شود؛ نه با شعارهای بزرگ، بلکه با قدم‌های کوچک، با آموزش، با جرأت، با امید.

کتاب همچنین دعوتی است به بازنگری نقش زنان در خانواده، جامعه و آموزش. خواننده را وادار می‌کند به این فکر کند که شرایط امروز را برای آن نسل مقایسه کند، و بفهمد که چقدر مسیر طی شده و چقدر راه هنوز باقی است. در لابه‌لای صفحه‌ها، طنین دغدغهٔ عدالت جنسیتی، آموزش برابر، آزادی انتخاب و رشد انسانی برای زنان می‌آید.

اگر بخواهم به مخاطب توصیه کنم: این کتاب را بهتر است با ذهنی باز و سوال‌محور خواند؛ نه صرفاً برای دانستنِ زندگی یک فرد، بلکه برای درک جریان‌های اجتماعی که او در آن زیسته و تلاش کرده تا وضعیت را بهتر کند. در میان صفحات این خاطره، هم امید هست و هم تلخی؛ هم مقاومت هست و هم تحول؛ هم فردیت هست و هم جمعیت. خواندنش برای هر کسی که به تاریخ زنان، آموزش، جامعه یا تجربهٔ انسانی علاقه دارد، آموزنده و الهام‌بخش خواهد بود.

۱۰۳