کتاب دین و دولت در ایران و نقش،علما دردوره قاجار نوشته پرفسور حامد الگار ترجمه ابولقاسم سری

کتاب دین و دولت در ایران
و نقش،علما دردوره قاجار
نوشته پرفسور حامد الگار
ترجمه ابولقاسم سری

کتاب «دین و دولت در ایران» اثری پژوهشی و تحلیلی است که به بررسی رابطه‌ی تاریخی میان نهاد روحانیت شیعه و حکومت در ایران می‌پردازد. نویسنده در این اثر نشان می‌دهد که از آغاز شکل‌گیری دولت‌های شیعی در ایران، به‌ویژه از دوران صفوی تا پایان دوره‌ی قاجار، رابطه‌ای پیچیده و چندوجهی میان دین و سیاست وجود داشته است. او توضیح می‌دهد که روحانیت شیعه برخلاف علمای اهل‌سنت که معمولاً در دستگاه حکومتی ادغام می‌شدند، از استقلالی نسبی برخوردار بوده و همواره کوشیده است تا جایگاه خود را در برابر دولت حفظ کند. این استقلال، زمینه‌ساز قدرتی معنوی و اجتماعی برای علما شد که آنان را به یکی از نیروهای اصلی جامعه‌ی ایرانی بدل کرد.

در این کتاب، دوره‌ی قاجار به‌عنوان نقطه‌ی تمرکز اصلی انتخاب شده است، زیرا در این دوران، هم دولت درگیر ضعف ساختاری و وابستگی به قدرت‌های خارجی بود و هم روحانیت در حال گسترش نفوذ خود در میان مردم. نویسنده نشان می‌دهد که چگونه پادشاهان قاجار برای کسب مشروعیت، به تأیید علما نیاز داشتند و در مقابل، علما نیز برای اداره‌ی امور شرعی، اوقاف و مدارس دینی از حمایت مالی حکومت بهره می‌بردند. این رابطه‌ی متقابل اما ناپایدار، گاه به همکاری و گاه به تقابل میان دو نهاد می‌انجامید. نمونه‌ی روشن این تقابل را می‌توان در ماجرای تحریم تنباکو و نقش میرزای شیرازی دید، که نشان داد روحانیت می‌تواند در برابر تصمیمات سیاسی دولت ایستادگی کند و افکار عمومی را بسیج نماید.

نویسنده با دقت تاریخی و تحلیلی، نقش علما را در رخدادهای بزرگ سیاسی ایران بررسی می‌کند؛ از جنگ‌های ایران و روس گرفته تا نهضت مشروطه. او معتقد است که روحانیت در این دوران نه صرفاً یک گروه مذهبی، بلکه یک نیروی اجتماعی و سیاسی تأثیرگذار بود که توانست بر روند تحولات کشور اثر بگذارد. در عین حال، کتاب نشان می‌دهد که علما همواره میان دو هدف در نوسان بودند: حفظ استقلال دینی و حضور مؤثر در عرصه‌ی سیاسی. برخی از آنان ترجیح می‌دادند از سیاست فاصله بگیرند و تنها در امور شرعی فعالیت کنند، در حالی که گروهی دیگر باور داشتند که دین بدون نقش سیاسی ناقص است و باید در برابر حکومت‌های فاسد موضع‌گیری کرد.

در بخش‌های مختلف کتاب، نویسنده به تحلیل ساختار درونی روحانیت نیز می‌پردازد و نشان می‌دهد که چگونه سلسله‌مراتب دینی، حوزه‌های علمیه، و نظام مرجعیت تقلید، در قرن نوزدهم به‌صورت نهادی پایدار شکل گرفتند. او بر این باور است که همین ساختار، پایه‌گذار استقلال مالی و فکری روحانیت شد و آنان را از وابستگی کامل به دولت رها ساخت. نویسنده تأکید دارد که این استقلال، در نهایت به شکل‌گیری نوعی قدرت دینی موازی با قدرت سیاسی انجامید؛ قدرتی که نه بر زور، بلکه بر ایمان و نفوذ اجتماعی استوار بود.

در ادامه، کتاب به بررسی تعامل روحانیت با اندیشه‌های جدید و چالش‌های ناشی از ورود غرب به ایران می‌پردازد. نفوذ اندیشه‌های سیاسی نو، اصلاحات دولتی، و گسترش آموزش نوین، همگی روحانیت را در برابر پرسشی اساسی قرار دادند: چگونه می‌توان میان حفظ سنت‌های دینی و پاسخ‌گویی به نیازهای زمان تعادل برقرار کرد؟ نویسنده نشان می‌دهد که پاسخ علما به این پرسش یکسان نبود و همین اختلاف دیدگاه‌ها، در نهایت در مشروطه به دو گرایش عمده‌ی مشروعه‌خواهان و مشروطه‌طلبان انجامید.

در بخش پایانی، نویسنده نتیجه می‌گیرد که رابطه‌ی دین و دولت در ایران نه صرفاً خصمانه بوده و نه کاملاً همکارانه، بلکه رابطه‌ای متغیر و پویا بوده است. روحانیت همواره بخشی از قدرت سیاسی را نقد می‌کرد و در عین حال از آن برای حفظ نفوذ خود بهره می‌برد. از دید نویسنده، فهم تاریخ ایران بدون شناخت این دوگانگی میان دین و سیاست ممکن نیست. این اثر با نثری دقیق و تحلیلی نوشته شده و ترجمه‌ی فارسی آن نیز با حفظ اصطلاحات تخصصی، توانسته است روح متن اصلی را منتقل کند. کتاب در نهایت تصویری روشن از چگونگی شکل‌گیری قدرت دینی در ایران و نقش آن در تحولات سیاسی قرون اخیر ارائه می‌دهد و همچنان یکی از منابع مهم در مطالعات تاریخ اندیشه‌ی سیاسی ایران به شمار می‌رود.

۴۷۴