کتاب بابیه و زنان پیشینه و نسبت آیین بابی و پروردگان آن با جنبش زنان ایران معاصر به قلم منوچهر بختیاری

کتاب بابیه و زنان
پیشینه و نسبت آیین بابی و پروردگان آن با جنبش زنان ایران معاصر
به قلم منوچهر بختیاری

کتاب «بابیه و زنان: پیشینه و نسبت آیین بابی و پروردگان آن با جنبش زنان ایران معاصر» نوشته منوچهر بختیاری. اثری پژوهشی در تاریخ اندیشه و جنبش اجتماعی ایران است که به بررسی رابطه میان آیین بابی و تحولات هویتی و اجتماعی زنان ایرانی می‌پردازد. دغدغه اصلی کتاب، فهم این پرسش است که چگونه گفتمان دینی نوظهورِ بابی‌ها توانسته است نقش و موقعیت زن را در جامعه ایران بازتعریف کند و زمینه‌های نوینی برای حرکتی خارج از هنجارهای جنسیتی رایج در دوران قاجار فراهم آورد. در این تحلیل، بابی‌ها نه تنها به‌عنوان یک جنبش مذهبی بلکه به‌عنوان عاملی مؤثر در تاریخ معاصر ایران و در نسبت با تحولات جنبش زنان مورد نظر قرار گرفته‌اند.
بابیه، آیینی که در میانه قرن نوزدهم با ادعای باب برای تفسیر جدیدی از دین ظهور کرد، از همان آغاز در برابر مناسبات سنتی و سلطه‌گر نسبت به زنان ایستاد. آموزه‌های باب، به‌ویژه در آثار و رفتارهایش، نشان‌دهنده‌ای از ارزش والای زن و حضور فعال او در عرصه اجتماعی و معنوی بود؛ او زنان را در جایگاه‌هایی می‌نگریست که توانایی و ظرفیت مشارکت در تحولات اجتماعی را دارند. این نگرش در جامعه بابی نیز منعکس شد و موجب شد زنان بابی در نقش‌های برجسته‌ای ظاهر شوند که نمونه تاریخی آن طاهره قرةالعین است، زنی که در جنبش باب از لحاظ فکری و عملی نقشی بی‌سابقه در تاریخ ایران ایفا کرد و مورد احترام باب قرار گرفت، حرکتی که در بستر اجتماعی زمانه‌اش بسیار نو و برجسته بود.
در کتاب بختیاری، آیین بابی به‌مثابه‌ی بستری برای بازاندیشی درباره جنسیت، قدرت و مرزبندی‌های اجتماعی تحلیل می‌شود؛ جایی که تقابل با فقه و ساختارهای دینی غالب، به بازاندیشی در نقش و جایگاه زنان منجر شد. بابی‌ها با اعتراض به ساختارهای پدرسالارانه و تلاش برای ایجاد جامعه‌ای نوین، به‌نوعی در پیشبرد ایده‌های برابر جنسیتی نقش داشتند که بعداً در بحث‌های نوین جنبش زنان ایران نیز اثرگذار شد. این دیدگاه تاریخی نشان می‌دهد که تغییرات در درون سنت‌های دینی و اجتماعی می‌تواند به بازتعریف نقش زنان در جامعه بینجامد و به‌نوعی مقدمات فکری جنبش‌های مدرن زنان را فراهم نماید.
تحلیل کتاب همچنین نشان می‌دهد که زنان بابی با مواجهه‌ای سخت از سوی نهادهای سیاسی و دینی زمان خود روبه‌رو شدند، اما همین مقاومت و حضور فعال آن‌ها در میدان‌های اجتماعی توانست الهام‌بخش جنبش‌های بعدی زنان در ایران شود و نقش مهمی در شکل‌گیری نقد ساختارهای سنتی و هویتی داشته باشد. به این ترتیب، رابطه میان آیین بابی و جنبش زنان ایران معاصر نه تنها یک رابطه تاریخی ـ اجتماعی است بلکه گفتمانی است که در آن بازاندیشی به هویت زن و مشارکت او در عرصه‌های عمومی شکل گرفته و تأثیراتی فراتر از دوران ظهور باب داشته است.
559