کتاب «اسناد فراماسونری در ایران ،توسط مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی

کتاب «اسناد فراماسونری در ایران» که در دو جلد توسط مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی در سال ۱۳۸۰ در تهران منتشر شده، یکی از مهم‌ترین منابع پژوهشی درباره تاریخ و نفوذ تشکیلات فراماسونری در ایران به شمار می‌آید. این مؤسسه که از نهادهای وابسته به وزارت اطلاعات جمهوری اسلامی ایران است، هدف از انتشار این مجموعه را «روشنگری درباره فعالیت‌های پنهان و وابستگی‌های سیاسی و فرهنگی فراماسون‌ها در تاریخ معاصر ایران» عنوان کرده است.

جلد نخست کتاب عمدتاً به معرفی پیشینه تاریخی فراماسونری در اروپا و چگونگی ورود آن به ایران در دوران قاجار می‌پردازد. نویسندگان با استفاده از اسناد آرشیوی، گزارش‌های وزارت امور خارجه، و مدارک مکشوفه از لژهای ماسونی، نشان می‌دهند که چگونه برخی رجال سیاسی و فرهنگی ایران در قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم به عضویت این محافل درآمدند. در این جلد به نقش افرادی چون میرزا ملکم‌خان ناظم‌الدوله، سیدحسن تقی‌زاده و برخی رجال مشروطه نیز اشاره می‌شود.

جلد دوم کتاب بیشتر بر دوران پهلوی اول و دوم تمرکز دارد و ساختار لژهای فعال در این دوره، از جمله لژ بیداری ایران، لژ فروغ، لژ ایران نو، و گراند لژ پهلوی را بررسی می‌کند. در این جلد، اسناد متعددی از مکاتبات رسمی، گزارش‌های جلسات، فهرست اعضا، و نامه‌های محرمانه منتشر شده است. گردآورندگان کتاب کوشیده‌اند تا با انتشار تصویر اصل اسناد، صحت تاریخی مطالب را نشان دهند.

در مقدمه کتاب، مؤسسه ناشر تأکید می‌کند که فراماسونری در ایران نه صرفاً یک محفل فرهنگی، بلکه شبکه‌ای سیاسی با ارتباط‌های نزدیک به استعمار انگلیس و سپس آمریکا بوده است. در تحلیل‌های ارائه‌شده، فراماسونری به عنوان ابزاری برای نفوذ فکری و سیاسی بیگانگان در دستگاه حکومتی و نخبگان ایرانی معرفی می‌شود.

این مجموعه از نظر اسنادی، برای پژوهشگران تاریخ معاصر ایران، به‌ویژه کسانی که به موضوع «نفوذ غرب در ساختار قدرت ایران» علاقه‌مندند، منبعی منحصر‌به‌فرد محسوب می‌شود. با این حال، برخی منتقدان دانشگاهی معتقدند که نگاه کتاب کاملاً ایدئولوژیک و از منظر امنیتی تنظیم شده است، و در تحلیل‌ها کمتر به جنبه‌های فرهنگی یا روشنفکری اعضای این لژها پرداخته شده است.

در مجموع، «اسناد فراماسونری در ایران» تلاشی است برای بازسازی بخشی از تاریخ پنهان روابط سیاسی ایران با قدرت‌های غربی از طریق انتشار اسناد رسمی. ارزش اصلی اثر در انتشار مستقیم و تصویریِ اسناد دست اول است، نه صرفاً تحلیل مؤلفان. این دو جلد، تصویری از نفوذ و شبکه ارتباطی فراماسون‌ها در میان رجال سیاسی، اقتصادی و فرهنگی ایران از اواخر قاجار تا انقلاب ۱۳۵۷ ارائه می‌دهد و یکی از آثار شاخص مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی در حوزه تاریخ معاصر محسوب می‌شود.
جلد اول ۵۲۳
جلد دوم ۶۲۸