کتاب «مقدّس و نامقدّس» اثر: میرچا الیاده مترجم: نصرالله زنگوئی

کتاب «مقدّس و نامقدّس»
اثر: میرچا الیاده
مترجم: نصرالله زنگوئی

کتاب «مقدّس و نامقدّس» اثر برجستهٔ میرچا الیاده یکی از مهم‌ترین متون در زمینه مطالعات دین، انسان‌شناسی و فلسفهٔ دین است. این کتاب به بررسی دو وضعیت وجودی در تجربهٔ انسان می‌پردازد: مقدّس و نامقدّس. الیاده نشان می‌دهد که تجربهٔ دینی و حتی شکل‌گیری فرهنگ‌ها و آیین‌های مذهبی، بر پایهٔ این دوگانگی استوار است. مطالعهٔ این کتاب برای هر کسی که می‌خواهد فهم عمیق‌تری از دین و تجربهٔ انسان دینی به دست آورد، ضروری است.
📖 ماهیت اصلی کتاب
الیاده در این اثر ساده و عمیق، نشان می‌دهد که :
انسانِ دینی جهان را به‌صورت غیرهمگن تجربه می‌کند، یعنی آنچه برای او مقدّس است با تجربهٔ روزمره و عادی یا نامقدّس تفاوت کیفی دارد.
مقدّس برای انسان دینی «واقعی‌ترین واقعیت» است و تجربهٔ آن با مراسم، نشانه‌ها و آیین‌ها تقویت می‌شود.
نامقدّس همان زندگی روزمره، جریان تاریخی و بی‌معناست که فاقد بار معنوی دینی است.
الیاده استدلال می‌کند که تقابل و تعامل میان این دو حالت وجودی اساس دین، اسطوره، نمادها و حتی مناسک انسان‌های سنتی را شکل می‌دهد.
🧠 مفاهیم کلیدی کتاب
📌 1. تقابل مقدّس و نامقدّس (Sacred vs. Profane)
الیاده این دو را نه فقط دو واژهٔ متضاد، بلکه دو وضعیت وجودی متفاوت می‌داند:
مقدّس: ارزش، ثبات، جهت و معنا دارد.
نامقدّس: بی‌معنا، عادی و گذراست.
او می‌گوید انسان دینی جهان را نمی‌بیند — بلکه آن را تجربه می‌کند، و این تجربه از طریق تقابل مقدّس و نامقدّس معنا پیدا می‌کند.
📌 2. فضا (Space) و زمان (Time) مقدّس
الیاده نشان می‌دهد:
فضای مقدّس مرکز دارد و همانند نقطهٔ آستانهٔ هستی است؛
زمان مقدّس بازگشت‌پذیر و چرخه‌ای است، نه صرفاً تاریخی یا خطی.
برای مثال فستیوال‌های مذهبی، جشن‌های آیینی و مناسک سالانه برای انسان دینی، زمان را به «زمان آفرینش» بازمی‌گردانند، نه اینکه فقط روزها را پشت سر بگذارند.
📌 3. هیروفانی (Hierophany): ظهور مقدّس در فضای عادی
الیاده واژهٔ هیروفانی را به کار می‌برد تا نشان دهد چگونه «نشان‌های مقدّس» در چیزهای معمولی ظاهر می‌شوند و آن‌ها را از حالت بی‌معنایی خارج می‌سازند. این ظهورهای مقدّس می‌تواند در طبیعت، اشیاء، بناها، آیین‌ها و حتی خود انسان پدیدار شود.
📌 4. جهان‌بینی انسان دینی
الیاده معتقد است حتی در جوامع مدرن که به نظر نامقدّس می‌رسند، ردپاهای «انسان دینی» باقی است؛ یعنی انسان مدرن نمی‌تواند کاملاً از تجربهٔ مقدّس جدایی کند. او می‌گوید:
حتی در علم، هنر و حتی فلسفهٔ ‌امروزی می‌توان تلاش‌هایی برای بازگشت به «مقدّس» یافت.
🔎 تحلیل موضوعی اثر
🟡 چرا این کتاب مهم است؟
اندیشهٔ جهانی دربارهٔ دین: الیاده فراتر از یک دین مشخص می‌رود و ساختار تجربهٔ مقدّس را به‌عنوان پدیده‌ای جهانی نشان می‌دهد.
تأکید بر کیفیت تجربه: دین برای او فقط مجموعهٔ باورها نیست، بلکه سبکِ زندگی و تجربهٔ انسان از «وجود» است.
آثار فرهنگی و نمادین: کتاب توانسته ارتباط میان اسطوره، نماد، مکان و زمان را به‌صورت نظام‌مند توضیح دهد — موضوعی که حتی در مطالعات فرهنگی و انسان‌شناسی نیز تأثیرگذار بوده است.
✍️ نتیجه‌گیری
کتاب مقدّس و نامقدّس میرچا الیاده اثری کلاسیک و بنیادین در فهم تجربهٔ دینی انسان است. این اثر به ما می‌آموزد که:
✔️ تجربهٔ دینی چیزی فراتر از مراسم و باورهای مذهبی است.
✔️ تقابل مقدّس و نامقدّس ساختار عالم و تجربهٔ انسانی را شکل می‌دهد.
✔️ حتی جوامع مدرن که خود را سکولار می‌نامند نمی‌توانند از حضور «مقدّس» در زندگی جزیی خود خلاص میشود
مقدّس و نامقدّس، میرچا الیاده، تحلیل دین، تجربهٔ دینی، هیروفانی، فضای مقدّس، زمان مقدّس، نقد دین، انسان دینی، فلسفهٔ دین، ساختار مقدّس و نامقدّس، ترجمه نصرالله زنگوئی
179