کتاب «از خیام تا یالوم سلوک معنوی در روزگار کنونی نوشتهٔ سروش دباغ

کتاب «از خیام تا یالوم
سلوک معنوی در روزگار کنونی
نوشتهٔ سروش دباغ
کتاب پیش رو یکی از آثار چشم‌گیر در عرصهٔ عرفانِ معاصر و سلوک معنوی است که تلاش دارد مناسبات میان سنت و مدرنیته، سالک و عارف، و پرسش‌های اگزیستانسیال انسان در زمانۀ کنونی را از دریچهٔ فیلسوفان، عرفا و روان‌شناسان مورد بازخوانی قرار دهد.
در مقدّمه کتاب، نویسنده خود را سالکِ مسیر معنوی معرفی می‌کند که طی پانزده سال گذشته در عرصهٔ عرفان، سلوک معنوی و زیستِ معنوی در روزگار کنونی تأمل کرده و مقالات و کتاب‌هایی در این زمینه به نگارش درآورده است. وی می‌گوید که پیش از این پروژه، کارش بیشتر نقّادانه بوده و سپس به سمت روایتِ ایجابیِ سلوک معنوی حرکت کرده است.

کتاب ساختاری دارد که در بخش اصلی شامل شش مقاله است و در بخش ضمائم نیز چند جستار و گفتگو برای تعمیق موضوعات آمده است. محتوای بخش اصلی، بررسی تطبیقیِ زندگی و آثار چند متفکر/عارف‌ـ‌سالک است: مانند عُمَر خیّام، سهراب سپهری، شمس تبریزی، باروخ اسپینوزا، اروین یالوم و دیگران.

یکی از نکات برجستهٔ کتاب، تفکیک میان «سالک» و «عارف» است: نویسنده می‌پرسد که آیا هر سالکی عارف است؟ پاسخ او منفک بودن این دو را برجسته می‌کند: «هر عارفی سالک است، اما هر سالکی عارف نیست». همچنین او دو نوع سلوک را مطرح می‌کند: سلوک “افقی” و سلوک “عمودی”. سلوک افقی به معنای حرکت در مسیر معنوی با نگاه به خودشناسی، خودپالایی، روان‌شناسی وجودی است؛ سلوک عمودی به معنا حرکت به سمت “علاقهٔ ذات‌مند به امر متعالی”، پیوند معنوی با ماوراء.

در مقالهٔ نخست با عنوان «در طربخانهٔ خاکِ خیّام و بیشۀ نورِ سپهری»، نویسنده زیست‌جهان خیّام را به عنوان سالکی سنتی می‌بیند و سپهری را سالکی مدرن. او در این مقالۀ تطبیقی، موضوعاتی چون خوشحالی و خرسندی، غرقگی، و نسبت میان انسان و طبیعت را بررسی می‌کند.

در مقاله‌ای دیگر با عنوان «برخورد انگشتان با اوج: سلوک رواقی شمس و سپهری»، نویسنده سالک رواقی را بررسی می‌کند؛ به این معنا که سالکی دارد از عنصر «رواقی‌گری» بهره می‌برد — یعنی آرامش، قبولِ طبیعت، تأمّل، آرامش در مواجهه با گرفتارهای هستی. مقایسهٔ شمس و سپهری در این چارچوب انجام می‌شود.

مقالۀ «از پلهٔ مذهب تا کوچۀ شک: اسپینوزا و سپهری» نیز رابطهٔ فلسفهٔ اسپینوزا با زیست‌جهان سپهری را واکاوی می‌کند. نویسنده نشان می‌دهد که نگرش انسان‌گرایانهٔ سپهری، طبیعت‌گرا و در یک معنا همه‌خدایی (pantheism) به اسپینوزا نزدیک است؛ و این امر نشان می‌دهد که سلوک معنوی مدرن نه همیشه در چارچوب سنتِ دینیِ کلاسیک بلکه می‌تواند در چارچوب نگرش‌های فلسفی نو هم تفسیر شود.

مقالهٔ دیگر با عنوان «در هوای یالوم و سپهری» به ارتباط میان روان‌درمانی اگزیستانسیال (به ویژه آثار یالوم) و سلوک معنوی می‌پردازد. این بخش نشان می‌دهد که مفهوم تنهایی، مرگ، آزادی، رنج و معنا – که در حوزهٔ روان‌شناسی و روان‌درمانی مطرح‌اند – در بستر سلوک معنوی نیز به‌کار می‌آیند. مثلاً نویسنده از «تنهایی هشت‌گانه» سخن گفته است: «تنهایی بین فردی»، «تنهایی درون فردی»، «تنهایی اگزیستانسیل»، «تنهایی مخملین»، «تنهایی تلخ»، «تنهایی عرفانی»، «تنهایی خویشاوندی» و «تنهایی میان جمعی».

موضوع «نیایش» نیز در کتاب جای مهمی دارد؛ نویسنده برای نیایش انواعی استخراج می‌کند: «نیایش مخاطبه‌محور»، «نیایش عرفانی»، «نیایش معنوی»، «نیایش حکیمانه»، «نیایش آرزومندانه» و «نیایش ناواقع‌گرایانه». این تقسیم‌بندی نشان می‌دهد که سلوک معنوی معاصر نمی‌تواند محدود به عبادات سنتی بشود، بلکه با تنوعی از وضعیت‌های روانی، زیستی و فلسفی همراه است.

نویسنده تأکید می‌کند که پروژهٔ این کتاب بخشی از پروژهٔ بزرگ‌ترِ اوست که با عنوان «سلوک معنوی در روزگار کنونی» یا پیش‌تر «طرح‌وارۀ عرفان مدرن» شناخته می‌شود؛ پروژه‌ای که در آثار پیشین او مانند «آبی دریای بیکران»، «حریم علف‌های قربت» و «از سهروردی تا سپهری» پیگیری شده است.

از منظر زبان و سبک، کتاب ترکیبی است از تاملات فلسفی، بازخوانی عرفانی، بررسی زیست‌جهان شاعرانه و مقوله‌های روان‌شناسانه؛ یعنی مخاطب باید هم با حسینِ فلسفه آشنا باشد، هم با شعر فارسی، هم با روان‌شناسی وجودی – این تنوع هم قوت اثر است و هم چالش برای خواننده. نقدی که یکی از بررسی‌کنندگان کتاب کرده، این است که گاهی مطالب در فصول مختلف تکرار می‌شوند یا موضوعات میان فصول پخش‌اند، که ممکن است ساختار آن را کمی دشوار کند.

از اهمیت این کتاب آن است که سلوک معنوی را صرفاً در بستر گذشته‌های عرفانی نمی‌نگرد، بلکه آن را در «روزگار کنونی» بررسی می‌کند؛ روزگاری که به تعبیر نویسنده راززدایی شده، امر قدسی به سهولت آشکار نمی‌شود و سالک معنوی با چالش‌هایی مثل تنهایی، اضطراب، رنج، مرگ، آزادای و معنایابی مواجه است.

کتاب برای خوانندگانی که علاقه‌مند به مطالعات میان‌رشته‌ای‌اند (فلسفه، عرفان، روان‌شناسی، ادبیات) بسیار پیشنهاد می‌شود؛ همچنین برای کسانی که می‌خواهند بدانند چگونه می‌توان در عصری که تکنولوژی و زندگی مدرن غالب شده‌اند، سلوکی معنوی را پیشه کرد.

با این حال، ممکن است کتاب برای کسی که فقط دنبال راهنمای آماده یا دستورالعمل عرفانی است، مناسب نباشد، چون بیشتر تأمّلی و تحلیلی است تا «دستوری». نویسنده می‌خواهد خواننده را به اندیشیدن و تأمل در زیست معنوی خود وا دارد، نه صرفاً به اجرای روش خاص.

در پایان، می‌توان گفت که «از خیام تا یالوم» تلاشی است برای پیوند میان سنت عرفانی ایرانی و جریان‌های معنوی و فلسفی مدرن؛ کتابی که در آن خیّام و سپهری، شمس و یالوم، اسپینوزا و دیگران در یک گفتگو قرار می‌گیرند تا نشان دهند چگونه سلوکی معنوی ممکن است در جهان معاصر معنا یابد. این اثر ضمن حفظ ریشه‌های عرفانی، راه‌هایی را برای مواجهه با پرسش‌های بنیادین انسان امروز باز می‌کند: پرسش از رنج، مرگ، آزادی، تنهایی و معنا.

۳۴۰