کتاب «تاریخ شورش و ناآرامی‌های اجتماعی در ایران» اثر حسین هژبریان

کتاب «تاریخ شورش و ناآرامی‌های اجتماعی در ایران»
به اهتمام حسین هژبریان

معرفی جامع کتاب «تاریخ شورش و ناآرامی‌های اجتماعی در ایران» (اثر حسین هژبریان)
کتاب «تاریخ شورش و ناآرامی‌های اجتماعی در ایران» به اهتمام حسین هژبریان، یک پژوهش جمعی با رویکرد تاریخی – اجتماعی است که تلاش می‌کند شورش‌ها و اعتراضات در تاریخ ایران را نه به‌صورت جزایر منفصل، بلکه به‌عنوان یک پدیده‌ی پیوسته و قابل تفسیر در طول زمان بررسی کند. این کتاب به‌ویژه بر رابطه‌ی میان جامعه، ساخت قدرت و مفهوم اعتراض تمرکز دارد و از زاویه‌ای متفاوت نسبت به روایت‌های رایج تاریخ شورش در ایران می‌نگرد
۱. ساختار و جهت‌گیری کتاب
در بسیاری از آثار تاریخی درباره‌ی شورش و ناآرامی در ایران، این پدیده‌ها به‌طور منفرد و اغلب از منظر خشونت و بی‌نظمی تحلیل می‌شوند؛ اما هژبریان و همکارانش در این اثر به دنبال بازسازی تاریخ اجتماعی ایران از منظر اعتراض و نارضایتی هستند، به‌طوری که شورش‌ها را به‌عنوان بخش جدانشدنی از روند تاریخ جامعه و سیاست ایران بررسی کنند.
این نگرش باعث می‌شود کتاب:
از روایت صرفاً سیاسی یا روایتی دور شود.
شورش‌ها را واکنش‌های اجتماعی معنادار در برابر قدرت و نابرابری ببیند.
پیوند میان ساخت اجتماعی، سیاست و نارضایتی عمومی را برجسته کند.
۲. اهمیت تاریخی و جامعه‌شناختی موضوع
شورش و اعتراض اجتماعی در ایران پدیده‌ای نیست که فقط محدود به یک دوره یا عصر تاریخی باشد. از قیام‌های شهری در دوره‌های مختلف تا اعتراضات گسترده بعد از انقلاب ۱۳۵۷، واکنش‌های جمعی نسبت به شرایط مختلف اقتصادی، سیاسی و اجتماعی بارها تکرار شده‌اند. برای مثال:
ناآرامی‌های اقتصادی اجتماعی در دهه‌ی ۱۳۷۰ که با اجرای برنامه‌های تعدیلی همراه بود.
اعتراضات کارگری، منطقه‌ای یا صنفی در دهه‌های بعد.
هژبریان در این کتاب تلاش می‌کند این نوع پدیده‌ها را در چارچوب تاریخ بلند ایران بررسی و تحلیل کند و نه به‌صورت رخدادهای پراکنده.
۳. برجسته‌سازی مفهوم اعتراض و نارضایتی
یکی از نکات کلیدی کتاب این است که شورش‌ها صرفاً به معنی هرج‌ومرج نیستند. به‌بیان دیگر:
شورش اجتماعی از منظر نویسندگان کتاب، واکنشی اجتماعی و معنادار در برابر نابرابری، محرومیت، عدم عدالت یا فقدان ارتباط میان مردم و ساخت قدرت است.
این دیدگاه با رویکردهای سنتی که غالباً شورش را صرفاً ناشی از خشونت یا نارضایتی آنی می‌دانند، تفاوت بنیادین دارد و تأکید می‌کند که پدیده‌های اجتماعی فراتر از الگوهای منفرد قابل تحلیل‌اند.
۴. رویکرد همه‌جانبه و همکاری گروهی
کتاب با مشارکت جمعی از تاریخ‌نگاران و پژوهشگران تهیه شده است؛ این ساختار مشارکتی باعث می‌شود:
تحلیل‌ها چندبعدی و چندصوتی باشد.
دیدگاه‌های متفاوت در زمینه‌های تاریخ سیاسی، جامعه‌شناسی و تاریخ اجتماعی ترکیب شوند.
مخاطب درک عمیق‌تری از زوایای مختلف شورش‌های اجتماعی در ایران پیدا کند.
این همکاری علمی، اثر را از یک تحلیل تک‌نفره به یک مجموعه‌نگری جامع تبدیل می‌کند.
۵. چرا این کتاب برای مطالعات ایرانی مهم است؟
این اثر به چند دلیل اهمیت دارد:
الف) بررسی پیوسته تاریخ شورش
کتاب شورش‌ها را به‌صورت منقطع بررسی نمی‌کند؛ بلکه تلاش می‌کند آنها را در یک خط تاریخی قرار دهد تا بتوان روندها و الگوهای تکرارشونده را شناخت.
ب) تمرکز روی جامعه و ساخت قدرت
درک اعتراض اجتماعی بدون در نظر گرفتن رابطه‌ی جامعه با ساخت قدرت و نخبگان تقریباً غیرممکن است؛ این اثر همین رابطه را در مرکز تحلیل خود قرار داده است.
ج) ورود به حوزه‌ی تحلیل اجتماعی و تاریخی به‌طور همزمان
این ترکیب، خواننده را قادر می‌کند هم سابقه تاریخی پدیده‌ها را ببیند و هم معنا و علل عمیق‌تر آنها را در زمینه‌ی نابرابری، ساختار قدرت و روندهای اجتماعی بسنجد.
۶. جمع‌بندی: چرا باید این کتاب را خواند؟
کتاب «تاریخ شورش و ناآرامی‌های اجتماعی در ایران» اثر ارزشمندی است برای کسانی که می‌خواهند:
✔ بفهمند چرا اعتراضات اجتماعی در ایران تکرار شده‌اند،
✔ ارتباط میان ساخت قدرت و جامعه را بهتر بشناسند،
✔ پدیده‌های اعتراض اجتماعی را عمیق‌تر از صرفاً واکنش لحظه‌ای تحلیل کنند،
✔ و سرانجام مجموعه‌ای از تحلیل‌ها را که از نگاه تاریخی و جامعه‌شناسانه ترکیب شده‌اند، دریافت کنند.
این اثر مفصل، برای دانشجویان، پژوهشگران تاریخ و علوم اجتماعی، فعالان مدنی و هر خواننده‌ای که به فهم عمیق‌تر از تاریخ اجتماعی ایران علاقه دارد، منبعی بی‌بدیل به شمار می‌آید.
398