کتاب آبی دریای بیکران طرح‌واره‌ای از عرفان مدرن اثر سروش دباغ،

کتاب «آبی دریای بیکران
طرح‌واره‌ای از عرفان مدرن
نوشتهٔ سروش دباغ،
کتاب حاضر مجموعه‌ای منسجم از ده مقاله است که با نگاهی نظری ـ فلسفی به «عرفان مدرن» می‌پردازد؛ یعنی به آن گونه از تجربهٔ معنوی که در بستر جهان معاصر پدید آمده، در کشاکش سنت و مدرنیته، و با چالش‌های هستی‌ـ‌معنا روبروست. این نقد و تأمل به بازخوانی مفاهیمی چون سلوک، سالک، معرفت، انسان، آزادی، تنهایی، رنج و معنا می‌پردازد و می‌کوشد چارچوبی مفهومی برای فهم این تجربهٔ معنوی ارائه دهد.

نخست، نویسنده مروری دارد بر دگرگشت‌های معرفتی که جهان مدرن به همراه آورده: از شکّ فلسفی، گسست از متافیزیک کلاسیک، تا تحولات در انسان‌شناسی، معرفت‌شناسی و اخلاق. او می‌پرسد: در جهانی که «جهان مسبوق به معانی پیشینی» کم‌رنگ شده، عرفان چگونه معنا می‌یابد و سلوک معنوی چه صورتی می‌تواند پیدا کند؟ در پاسخ، این کتاب «عرفان مدرن» را از عرفان سنتی متمایز می‌کند؛ نه به این معنا که یکی بهتر یا اصیل‌تر است، بلکه به این معنا که شرایط، مؤلفه‌ها، و مصادیق آن متفاوت‌اند.

از مهم‌ترین مؤلفه‌هایی که دباغ طرح می‌کند، می‌توان به این موارد اشاره کرد: وجودشناختی (مثلاً فهم انسان از خود و جهان)، معرفت‌شناختی (مثلاً نسبت انسان با امر متعالی، یا تجربهٔ «حضور» در جهان)، انسان‌شناختی (مثلاً چیستی سالک، چیستی سلوک) و اخلاقی (چگونگی زیستن معنوی در جهان معاصر). در این چارچوب، سلوک معنوی صرفاً بازگشت به سنت یا تقلید از عرفای گذشته نیست، بلکه فرآیندی پویا، پرسشگر و مشتاق است.

کتاب از منظر ساختار نیز جالب است: فصل اول آن متشکل از مقالات ده‌گانه تحت عنوان «طرحواره‌ای از عرفان مدرن» است، که پیش‌تر در نشریات گوناگون منتشر شده‌اند. فصل دوم به مقاله‌ای اختصاص دارد از پژوهشگری دیگر که این طرحواره را نقد و بررسی کرده است؛ این امر بازتابی از این است که اثر نه صرفاً تأمل شخصی، بلکه بخشی از گفت‌وگوست. بنابراین، خواننده هم با مباحث نظری مواجه می‌شود و هم با بازخوانی انتقادی آن.

از ویژگی‌های برجستهٔ کتاب این است که نویسنده به ارجاع به شعر، هنر، تجربهٔ زیستی، و نه صرفاً به مباحث فلسفی خشک، می‌پردازد. زبان اثر، هرچند مفهومی است، ولی شاعرانگی دارد؛ مثلاً بر تصویر «دریای بیکران» به‌عنوان نمادی از تجربهٔ معنوی تأکید می‌شود—دریایی که سالک در آن شناور می‌شود، و نه لزوماً قرار می‌گیرد. همین نماد، خواننده را دعوت می‌کند که معنای زندگی، حرکت، شک و امید را همزمان تجربه کند.

همچنین کتاب در مقام نظری این نکته را تأکید می‌کند که سالک معنوی در عصر مدرن با مسائلی روبروست که عرفای سنتی کمتر با آن مواجه بودند: تنهایی یگانه، اضطراب زیست در جهان مصرف‌گرا، بحران معنا، فناوری و تلقی از انسان به‌مثابه «منفعت‌طلب». بنابراین، سلوک معنوی امروز نمی‌تواند صرفاً نسخهٔ تقلیدی سنت را اجرا کند؛ بلکه نیازمند فهمی تازه است. نویسنده پیشنهاد می‌دهد که می‌توان سلوک را با دو جهت نگاه کرد: سلوک افقی — ترجیحاً در تعامل با دیگران، با جهان، با رنج؛ و سلوک عمودی — یعنی جهت‌گیری به سوی امر متعالی، حضور و آگاهی معنوی.

از لحاظ نقدی، کتاب پرسش‌هایی را باز می‌گذارد: مثلاً رابطهٔ عرفان مدرن با دین، با سنت، با نقد سرمایه‌داری، با تکنولوژی چگونه است؟ سالک مدرن چگونه می‌تواند در میان این‌ها راه خود را پیدا کند؟ علیرغم آنکه نویسنده چارچوبی پیشنهاد می‌دهد، از تعهد به نسخهٔ واحد پرهیز می‌کند و به تنوع تجربیات سالکی در جهان معاصر اذعان دارد. او معتقد است که در میان سالکان مدرن طیف رنگارنگی وجود دارد: برخی در چارچوب ادیان ابراهیمی، برخی در سنت‌های عرفانی، برخی در پانتئیسم یا ندانم‌انگاری معنوی. این تنوع نشان‌دهنده این است که بحث «امر متعالی» یکی نیست و سالک امروز با پرسش‌های مختلف مواجه است.

در پایان، کتاب بر این نکته تأکید دارد که زندگی معنوی در جهان امروز نیازمند آگاهی، پرسشگری، و شهامت است. سالک باید «گوش کند»، «کفش بپوشد» و «بیاید»؛ یعنی نه منفعل بماند و نه صرفاً مصرف‌کنندهٔ معنویت باشد؛ بلکه فعالانه، پرسشگرانه و مسئولانه وارد سلوک شود. در این معنا، «دریای بیکران» نمادی می‌شود از حرکت، شک، امید، حضورِ معنا در جهان پرهیاهوی مدرن.

در مجموع، این کتاب برای کسانی که می‌خواهند درک عمیق‌تری از معنویت، سلوک و معنای زندگی در جهان امروز داشته باشند بسیار مناسب است؛ به‌ویژه برای آنانی که اهل تأمل میان‌ رشته‌ای‌اند: فلسفه، عرفان، انسان‌شناسی، روان‌شناسی وجودی. اگرچه کتاب به عنوان یک راهنمای عملی کامل طراحی نشده، بلکه بیشتر تأمّلی و نظری است؛ اما همین ویژگی باعث می‌شود که خواننده با ذهنی پرسشگر وارد موضوع شود و زیستن معنوی را نه صرفاً مصرف کند بلکه تجربه کند.

۲۰۷