کتاب کمال آتاتورک نوشتۀ محمد محمد توفیق و ترجمۀ اسمعیل فردوسی فراهانی

کتاب کمال آتاتورک نوشتۀ محمد محمد توفیق و ترجمۀ اسمعیل فردوسی فراهانی اثری پژوهشی و تحلیلی دربارۀ زندگی، شخصیت و اصلاحات بنیادین مصطفی کمال آتاتورک، بنیان‌گذار جمهوری ترکیه نوین است. نویسنده با بهره‌گیری از منابع معتبر تاریخی، نگاهی دقیق، موشکافانه و بدون تعصب به ابعاد مختلف حیات سیاسی و اجتماعی آتاتورک می‌اندازد و تلاش دارد چهرۀ واقعی این رهبر تحول‌طلب را برای خواننده ترسیم کند.

کتاب در ابتدا با معرفی دوران کودکی و جوانی آتاتورک آغاز می‌شود؛ از تولد در سال ۱۸۸۱ در سالونیک، تحصیلات در مدارس نظامی، شکل‌گیری اندیشه‌های ناسیونالیستی و نقش او در جنبش مقاومت ملی پس از فروپاشی امپراتوری عثمانی. محمد توفیق در این بخش‌ها سعی دارد تا بسترهای تاریخی و اجتماعی شکل‌گیری شخصیت آتاتورک را نشان دهد، از جمله تأثیر جنگ‌های بالکان، جنگ جهانی اول و قرارداد سور بر ذهنیت او.

یکی از بخش‌های برجستۀ کتاب، تحلیل حرکت سیاسی آتاتورک در مسیر ایجاد جمهوری سکولار ترکیه است. نویسنده با دقت به تحولات سال‌های ۱۹۲۰ تا ۱۹۲۳ پرداخته و نحوۀ برپایی مجلس بزرگ ملی ترکیه، نبردهای نظامی با متفقین، و لغو سلطنت عثمانی را به‌عنوان نقاط عطفی در تاریخ معاصر ترکیه بررسی می‌کند. آتاتورک در این دوره به‌عنوان فرمانده و رهبر سیاسی، قدرت را به‌دست می‌گیرد و با هدف ایجاد کشوری مدرن، طرح‌های اصلاحی گسترده‌ای را پیاده می‌کند.

از مهم‌ترین مباحث کتاب، بررسی اصلاحات فرهنگی، حقوقی و اجتماعی آتاتورک است: لغو خلافت اسلامی، تغییر خط از عربی به لاتین، ممنوعیت پوشش‌های مذهبی برای مقامات رسمی، اعطای حق رأی به زنان، تأسیس نظام آموزشی سکولار، اصلاحات در قانون مدنی و تلاش برای حذف نهادهای سنتی مذهبی از دولت. محمد توفیق این اصلاحات را نه صرفاً نمادهای غرب‌گرایی، بلکه گامی در جهت نوسازی ساختاری ترکیه می‌داند.

با این حال، کتاب رویکردی کاملاً ستایش‌گرایانه ندارد. نویسنده به نقد برخی از اقدامات آتاتورک نیز می‌پردازد، از جمله استبداد سیاسی در دوران جمهوری‌خواهی، سرکوب جنبش‌های قومی مانند کردها و علویان، محدود کردن احزاب مخالف و تمرکز قدرت در دست یک فرد. این نگاه منتقدانه، اثر را از دام تبلیغات ایدئولوژیک می‌رهاند و به آن بعدی علمی و تاریخی می‌بخشد.

ترجمۀ اسمعیل فردوسی فراهانی دقیق، روان و منطبق با ساختار متن اصلی است. وی کوشیده است ضمن حفظ لحن تحلیلی نویسنده، واژگان تاریخی و سیاسی را به شکلی درست و شفاف به زبان فارسی منتقل کند. در مجموع، کتاب کمال آتاتورک اثری مهم و جامع برای شناخت یکی از اثرگذارترین شخصیت‌های قرن بیستم و نقطۀ عطفی در تاریخ معاصر خاورمیانه است. این اثر، برای پژوهشگران تاریخ، علاقه‌مندان به تحولات سیاسی ترکیه و خوانندگان دغدغه‌مند نسبت به رابطۀ دین، سیاست و مدرنیته بسیار خواندنی و آموزنده است.

۲۲۲