کتاب «نوزایی فرهنگ زن‌خدایی» اثر منوچهر جمالی

کتاب «نوزایی فرهنگ زن‌خدایی»
(اثر منوچهر جمالی)

معرفی و بررسی کتاب «نوزایی فرهنگ زن‌خدایی»
کتاب نوزایی فرهنگ زن‌خدایی از آثار مهم و بحث‌برانگیز منوچهر جمالی است که به بازخوانی یکی از کهن‌ترین لایه‌های فرهنگ ایران و جهان می‌پردازد؛ لایه‌ای که پیش از سلطهٔ ادیان مردسالار و نظام‌های قدرت پدرسالار شکل گرفته و بر محور زن، زایش، زندگی و جهان‌دوستی استوار بوده است.
جمالی در این کتاب تلاش می‌کند نشان دهد که آنچه امروز به‌عنوان فرهنگ دینی، اخلاق رسمی یا نظم الهی می‌شناسیم، نتیجهٔ یک گسست تاریخی از فرهنگی کهن‌تر است؛ فرهنگی که او آن را فرهنگ زن‌خدایی می‌نامد.
زن‌خدایی یعنی چه؟
زن‌خدایی در نگاه جمالی به معنای «پرستش زن» به شکل ساده یا شعاری نیست، بلکه به یک جهان‌بینی فرهنگی و هستی‌شناسانه اشاره دارد که در آن:
زن نماد زایش، خلاقیت و پیوستگی با جهان است
زندگی در مرکز معنا قرار دارد، نه اطاعت و فرمان
جهان مقدس است، نه دشمن انسان
اخلاق از دل زندگی می‌جوشد، نه از امر و نهی آسمانی
در این فرهنگ، «خدا» یک قدرت دور، متعال و فرمان‌دهنده نیست، بلکه خودِ زندگی و زایش جهان است.
محور اصلی کتاب: نوزایی، نه بازگشت
جمالی تأکید می‌کند که هدف او بازگشت نوستالژیک به گذشته نیست. او از واژهٔ نوزایی استفاده می‌کند، زیرا معتقد است عناصر فرهنگ زن‌خدایی می‌توانند در جهان امروز دوباره زنده شوند و به بحران‌های مدرن پاسخ دهند؛ بحران‌هایی مانند:
خشونت دینی
سلطه‌جویی ایدئولوژیک
بیگانگی انسان از طبیعت
تحقیر زن و بدن
نفی شادی و زندگی
نقد فرهنگ مردخدایی و ادیان اقتدارگرا
بخش مهمی از کتاب به نقد آن چیزی اختصاص دارد که جمالی آن را فرهنگ مردخدایی می‌نامد. از نظر او، با ظهور ادیان اقتدارگرا:
خدا به «پدر، فرمانروا و قاضی» تبدیل شد
زن از سرچشمهٔ زندگی به موجودی فرودست بدل گشت
بدن، طبیعت و شادی سرکوب شدند
اخلاق جای خود را به شریعت و قانون خشک داد
جمالی این دگرگونی را نه پیشرفت، بلکه انقطاع از خرد زندگی‌محور می‌داند.
زن به‌مثابه نماد، نه صرفاً جنسیت
نکتهٔ بسیار مهم در کتاب این است که زن‌خدایی نزد جمالی فقط مسئلهٔ زنان نیست. «زن» در اینجا نماد است:
نماد زایش
نماد آشتی اضداد
نماد پیوند انسان و جهان
نماد خرد غیرسلطه‌گر
به همین دلیل، کتاب هم‌زمان یک اثر فمینیستی کلاسیک نیست، بلکه اثری فلسفی–فرهنگی است که ساختار قدرت را نقد می‌کند.
اسطوره، زبان و فرهنگ ایران باستان
جمالی برای اثبات دیدگاه خود به:
اسطوره‌های ایرانی
واژه‌شناسی زبان‌های کهن
نمادهای مادینه مانند الهه‌های زمین، آب و باروری
ارجاع می‌دهد و نشان می‌دهد که در لایه‌های زیرین فرهنگ ایران، زن‌خدایی حضوری پررنگ داشته است؛ حضوری که بعدها سرکوب یا تحریف شده است.
پیام مرکزی کتاب
پیام اصلی نوزایی فرهنگ زن‌خدایی این است که:
رهایی انسان نه از راه دین، ایدئولوژی یا قدرت،
بلکه از راه بازگشت به خرد زندگی‌محور و آشتی با جهان ممکن است.
در این نگاه، انسان نه گناهکار است، نه مطیع، بلکه هم‌آفرین جهان است.
جمع‌بندی
کتاب نوزایی فرهنگ زن‌خدایی:
نقدی عمیق بر فرهنگ دینی و مردسالار ارائه می‌دهد
زن را به‌عنوان نماد زندگی و زایش بازتعریف می‌کند
از جهانی سخن می‌گوید که در آن شادی، بدن و طبیعت مقدس‌اند
راهی فلسفی برای رهایی از خشونت و سلطه پیشنهاد می‌دهد
این اثر را می‌توان یکی از ریشه‌ای‌ترین تلاش‌ها برای بازاندیشی فرهنگ ایرانی از منظر زندگی، نه قدرت دانست.