کتاب «زن در ایران باستان» نوشتهٔ هدایت‌الله علوی

کتاب «زن در ایران باستان»
نوشتهٔ هدایت‌الله علوی
کتاب پیش رو یکی از آثاری است که با بهره‌گیری از منابع تاریخی، اسطوره‌ای و باستان‌شناختی، تلاش می‌کند تصویری جامع از جایگاه زن در تمدن‌های پیش از اسلام ایران ارائه دهد. نویسنده در این کتاب نشان می‌دهد که زن در فرهنگ ایرانی، برخلاف برخی برداشت‌های متأخر، نقشی فعال و اثرگذار داشته و در حوزه‌های مختلف زندگی اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی حضور چشمگیر داشته است.

علوی در آغاز کتاب به اسطوره‌ها و باورهای دینی ایرانیان می‌پردازد و با اشاره به ایزدبانوان مهمی همچون آناهیتا و سپندارمذ، تأکید می‌کند که زنان در جهان‌بینی ایرانیان جایگاهی مقدس داشته‌اند. او بر این نکته اشاره می‌کند که حضور قدرتمند ایزدبانوان نشانه‌ای از نگرش مثبت و احترام‌آمیز جامعهٔ ایرانی به زنان بوده است.

نویسنده سپس به ساختار خانواده و قوانین مربوط به ازدواج در دوره‌های ماد، هخامنشی، اشکانی و ساسانی می‌پردازد و نشان می‌دهد که این ساختارها در طول زمان تغییر کرده‌اند و یکسان نبوده‌اند. در بخشی از کتاب توضیح داده می‌شود که زنان در برخی دوره‌ها از حق مالکیت، ارث و مدیریت دارایی‌ها برخوردار بوده‌اند و شواهدی مانند لوح‌های باروی تخت‌جمشید نشان‌دهندهٔ مشارکت اقتصادی زنان و حتی دریافت دستمزد در کارگاه‌هاست.

در ادامه به آموزش و میزان سواد زنان پرداخته می‌شود و نویسنده اشاره می‌کند که طبق شواهد، برخی زنان در رده‌های حاکمیتی، دبیری و حتی پزشکی فعالیت داشته‌اند. علوی همچنین حضور زنان بانفوذ در دربار هخامنشی و ساسانی را بررسی می‌کند و نمونه‌هایی از زنان صاحب قدرت و تأثیرگذار را معرفی می‌کند.

بخشی از کتاب به پوشش و آرایش زنان در ایران باستان اختصاص دارد و نویسنده بر اساس نقش‌برجسته‌ها، پارچه‌ها و گزارش‌های تاریخی، نوع پوشش و نمادهای آن را توضیح می‌دهد. او تأکید می‌کند که پوشش زنان علاوه بر جنبهٔ زیبایی، نشان‌دهندهٔ جایگاه اجتماعی و نقش آنان در جامعه بوده است.

نقش زنان در آیین‌های دینی و مراسم کشاورزی نیز از دیگر موضوعات مهم کتاب است. علوی با بررسی متون اوستایی و پهلوی، به حضور زنان در نیایش‌ها و فعالیت‌های مذهبی اشاره می‌کند و آن را بخشی جدایی‌ناپذیر از زندگی اجتماعی آنان می‌داند. او همچنین تصویر زن ایرانی را در گزارش‌های مورخان یونانی تحلیل می‌کند و با توجه به زمینه‌های فرهنگی، به اغراق‌ها و سوءبرداشت‌های آنان اشاره دارد.

کتاب نشان می‌دهد که تاریخ زنان ایران باستان یک‌دست و ثابت نیست، بلکه در هر دوره تحت تأثیر ساختار سیاسی، اقتصادی و فرهنگی تغییر یافته است. نویسنده در پایان بر این نکته تأکید می‌کند که زن ایرانی در دوران باستان، برخلاف تصور رایج، حضوری فعال و اثرگذار در جامعه داشته و این حضور در اشکال مختلف سیاسی، اقتصادی، هنری و مذهبی قابل مشاهده است.

این اثر با نثری روان و همراه با استفاده از منابع معتبر، می‌کوشد جایگاه واقعی زن ایرانی را در بستری تاریخی بازنمایی کند و به خواننده تصویری گسترده‌تر و واقعی‌تر از نقش زن در تمدن ایران باستان ارائه دهد.

۱۸۱