کتاب «دوچهرگان» نوشتهٔ الکساندر دیموف ترجمهٔ فروزنده برلیان (جهانشاهی)

کتاب «دوچهرگان»
نوشتهٔ الکساندر دیموف
ترجمهٔ فروزنده برلیان (جهانشاهی)

کتاب رو به رو اثری است که با نگاهی تیزبینانه به تضادهای زندگی در جامعهٔ شوروی می‌پردازد. داستان از زاویه‌ای شخصی آغاز می‌شود — نویسنده خود شاهد و تجربه‌گر وضعیت دوگانهٔ افراد در ساختار قدرت است — و در خلال آن، مخاطب را با موقعیت‌هایی مواجه می‌سازد که در آن «چهرهٔ اول» با «چهرهٔ دوم» در تقابل است؛ یعنی آنچه رسمی، جمعی و مورد انتظار است، و آنچه فرد تجربه می‌کند یا باید از آن بگریزد.
در کتاب، زندگی روزمرهٔ شهروند در آن نظام به تصویر کشیده می‌شود: وظایف، محدودیت‌ها، فشارها و امیدهایی که زادگاهِ نویسنده در بستر مناسبات ایدئولوژیک و سیاسی با خودش دارد. دیموف به این نکته اشاره دارد که فرد همواره زیر نظر است، هم توسط حاکمیت و هم توسط همشهریانش، و این امر باعث شده است که بسیاری از مردم نسخه‌ای از خود را بسازند که مناسب و مورد قبول است، ولی نسخهٔ دیگرِ نگفته و مخفی هم وجود دارد. این «دوچهرگی» یکی از محورهای اصلی اثر است.
مترجم، برلیان، با انتقال این اثر به زبان فارسی، فرصتی پدید آورده تا خوانندگان فارسی‌زبان نیز با تجربهٔ شوروی و تأثیرات آن بر فرد و جامعه آشنا شوند. ترجمه اهمیت دارد زیرا نه تنها زبان را منتقل می‌کند، بلکه زمینهٔ فرهنگی و تاریخی را نیز به‌صورت ضمنی بازتاب می‌دهد. آنچه ممکن است برای خوانندهٔ ایرانی جالب باشد، شباهت‌هایی است که میان احساسِ محدودشدگی، هویتِ چندپاره، و انتخابِ بین صداقت با خویشتن یا تسلیم به فشارها، با وضعیت‌های موجود در جوامع دیگر (از جمله جامعهٔ ما) به چشم می‌خورد.
در ساختار روایت، دیموف اغلب به داستان‌های کوتاه تک‌گویی یا خاطره‌مانند متوسّل می‌شود تا نشان دهد چگونه انسان‌ها در لحظات کوچک زندگی می‌کنند و تصمیم می‌گیرند: پذیرش یا مقاومت، حاضر شدن یا کنار رفتن. فضای داستانی سرشار از تردید، پرسش و حتی تمایلاتِ فرار است — فراری که ممکن است از محیط، از خود، یا از تصویری باشد که جامعه از آدم می‌سازد.
مولف با رویکردی انتقادی اما نه صرفاً انقلابی، رفتارهایی مانند سازگاری اجباری، نقش‌آفرینی، و گاهی تمارضِ به همراهی با قدرت را تحلیل می‌کند. در مقابل، بخش‌هایی از اثر به آزادیِ درونی، جست‌وجوی خودِ واقعی، و تلاشی برای حفظ وجدان انسانی اختصاص دارند. این تقابل، هم جذابیت ادبی دارد و هم کارکردی اجتماعی — خواننده را وا می‌دارد به اندیشیدن دربارهٔ «چه می‌شوند کسانی که نمی‌خواهند نسخهٔ «چهرهٔ اول» باشند؟»
اگر بخواهیم یکی از پیام‌های مهم کتاب را خلاصه کنیم: «زندگی دو روی دارد؛ رویی که دیده می‌شود و رویی که باید پنهان بماند؛ اما فردِ آگاه نمی‌تواند کامل یکی را بپذیرد بدون آنکه دیگری را نیز بشناسد». این پیام، علاوه بر شرایط شوروی، به نوعی جهانی است و زمان‌مند — حتی در جوامعِ معاصر نیز می‌توان لمسش کرد.
در پایان، می‌توان گفت که «دوچهرگان» اثری است هم فرهنگی و تاریخی و هم فردی؛ اثری دربارهٔ آدم‌هایی که در میانهٔ دو نیرو قرار گرفته‌اند — بین قدرت و وجدان، بین انطباق و اعتراض، بین چهره‌ای که جامعه می‌بیند و چهره‌ای که دل می‌خواهد باشد. برای خوانندهٔ فارسی‌زبان، این اثر فرصتی است برای بازاندیشی در وضعیت‌های مشابهِ امروز و تأمل در معنای «خودِ حقیقی» در برابر «خودِ ساخته‌شده».
۴۲۶