کتاب خداشناسی از ابراهیم تا کنون: دین یهود، مسیحیت و اسلام نوشتۀ کرن آرمسترانگ و ترجمۀ محسن سپهر

کتاب خداشناسی از ابراهیم تا کنون: دین یهود، مسیحیت و اسلام نوشتۀ کرن آرمسترانگ و ترجمۀ محسن سپهر، اثری ژرف و میان‌رشته‌ای در زمینۀ تاریخ ادیان ابراهیمی است که با نگاهی تطبیقی، سیر تحول مفهوم خدا در سه دین بزرگ یکتاپرست جهان را بررسی می‌کند. آرمسترانگ، پژوهشگر برجستۀ دین‌پژوهی، در این کتاب تلاش می‌کند نشان دهد که تصور انسان از خدا در طول تاریخ ایستا نبوده، بلکه در پاسخ به نیازهای روانی، اجتماعی، سیاسی و فلسفی، دگرگون شده است.

کتاب با بررسی ریشه‌های مشترک سه دین یهود، مسیحیت و اسلام آغاز می‌شود و سپس مسیر تاریخی این ادیان را از دوران کهن تا دوران معاصر دنبال می‌کند. نویسنده تأکید دارد که اگرچه این ادیان از یک خاستگاه مشترک برخاسته‌اند و همگی به حضرت ابراهیم به‌عنوان بنیان‌گذار توحید استناد می‌کنند، اما تصویر آن‌ها از خداوند، صفات الهی، رابطۀ انسان با خدا، و حتی زبان نیایش و عبادت، در طول قرون تفاوت‌های چشمگیری یافته است.

در بخش مربوط به دین یهود، آرمسترانگ به تحول تصور خدا از خدای قبیله‌ای و جنگجو در تورات به خدای اخلاق‌محور و رازآمیز در سنت‌های پساتبعید و کتب نبوی می‌پردازد. او نشان می‌دهد که چگونه تحولات تاریخی مانند تبعید بابلی، حکومت سلوکیان، و فروپاشی معبد دوم، در شکل‌گیری باورهای یهودی تأثیرگذار بوده‌اند.

در بررسی مسیحیت، نویسنده نقش محوری پولُس رسول، تثلیث، تجسد، و جدال با فلسفۀ یونانی را تحلیل می‌کند. وی بر این نکته تأکید می‌کند که مسیحیت برای سازگاری با ذهنیت فلسفی رومی-یونانی، مفهوم خدا را از خدای یهود به «پدر»، «پسر» و «روح‌القدس» گسترش داد که خود پرسش‌های فلسفی و الاهیاتی تازه‌ای را پدید آورد. آرمسترانگ همچنین تأثیر تحولات قرون وسطی، اصلاح دینی، و عقل‌گرایی مدرن بر ایمان مسیحی و مفهوم خدا را بررسی می‌کند.

در بخش اسلام، توجه نویسنده به وحدت و بساطت الهی در قرآن جلب می‌شود. او به تبیین توحید اسلامی، صفات الهی، رابطه میان عقل و ایمان، و مکتب‌های کلامی مانند معتزله و اشاعره می‌پردازد. همچنین به عرفان اسلامی و نگاه عاشقانه و ذوقی صوفیان به خدا اشاره می‌کند که با نگاه عقلانی و فقهی متفاوت است. آرمسترانگ تأکید می‌کند که خدا در اسلام، نه‌تنها خالق و داور، بلکه «رحمان» و «رفیق» است.

از ویژگی‌های مهم این اثر، بی‌طرفی و نگاه مقایسه‌ای آن است. نویسنده با احترام به باورهای هر سه دین، به بررسی تاریخی و فلسفی آن‌ها می‌پردازد و درصدد اثبات یا نفی هیچ مذهب خاصی نیست. او نشان می‌دهد که انسان‌ها چگونه در دوره‌های مختلف، تصویر خدا را مطابق نیازها و دغدغه‌های خود بازسازی کرده‌اند.

ترجمۀ محسن سپهر روان و وفادار به متن اصلی است و با نثری شفاف، مفاهیم پیچیدۀ الاهیاتی و تاریخی را به زبان فارسی منتقل کرده است. وی همچنین در برخی بخش‌ها یادداشت‌هایی افزوده که به درک بهتر مفاهیم کمک می‌کند.

در نهایت، خداشناسی از ابراهیم تا کنون کتابی است ارزشمند برای دانشجویان الهیات، فلسفۀ دین، تاریخ ادیان و نیز علاقه‌مندان به گفت‌وگوی بین‌ادیانی. این اثر ما را با تاریخ پرفراز و نشیب تصور بشر از خدا آشنا می‌سازد و بر اهمیت فهم عمیق‌تر، متواضعانه‌تر و انسان‌گرایانه‌تر از ایمان و دین تأکید می‌کند.

۵۲۰