کتاب ممالک محروسه، (مملکت عربستان و فرجام دولت-ملت در ایران ) نوشته یوسف عزیزی

کتاب ممالک محروسه،
(مملکت عربستان و فرجام دولت-ملت در ایران )
نوشته یوسف عزیزی

مقدمه: بازخوانی تاریخ و ساختار دولت در ایران
کتاب ممالک محروسه، مملکت عربستان و فرجام دولت-ملت در ایران اثر یوسف عزیزی بنی‌طرف دیدگاهی نو و متفاوت نسبت به تاریخ سیاسی و ساختار دولت در ایران ارائه می‌دهد. این اثر کوششی است برای بازخوانی تاریخ ایران نه به‌عنوان یک کشور واحد و یکسان که از ابتدا شکل دولت-ملت داشته، بلکه به‌عنوان زیستگاهی که از قرون متمادی، مجموعه‌ای از جوامع و سرزمین‌های منحصر به‌فرد بوده‌اند و هر یک هویت و ساختار ویژه‌ای داشته‌اند. نویسنده به جای پیروی از روایت‌های مرسوم تاریخ‌نگاری رسمی، پرسش‌هایی بنیادین درباره چگونگی شکل‌گیری «دولت-ملت» ایرانی مطرح می‌کند و در پی آن است که نشان دهد چگونه نظام‌های سیاسی تاریخی، تفاوت‌ها و تنوع‌های قومی، فرهنگی و سیاسی را اداره می‌کرده‌اند و چه تحولاتی منجر به پیدایش دولت متمرکز امروزی شد.
ساختار کتاب و محورهای اصلی بحث
این کتاب را می‌توان به سه بخش کلیدی تقسیم کرد:
۱. مفهوم «ممالک محروسه» در تاریخ ایران
نویسنده مفهومی به نام «ممالک محروسه» را معرفی و تحلیل می‌کند؛ واژه‌ای تاریخی که نشان می‌دهد ایران در دوره‌های قبل از دولت مدرن، به‌صورت مجموعه‌ای از ممالک یا ایالاتی بوده است که هر کدام ساختار سیاسی، فرهنگی و اقتصادی خود را داشته‌اند. برخلاف برداشت رایج از تاریخ ایران به‌عنوان سرزمینی یکپارچه تحت یک حاکمیت مرکزی، کتاب نشان می‌دهد که این سرزمین در طول قرون گذشته بیشتر شبیه یک کنفدراسیون نامتمرکز از سرزمین‌های مختلف بوده که به‌دلیل روابط پیچیده قدرت و توازن بین مرکز و ایالات اداره می‌شد.
در این دیدگاه تاریخی، لفظ «مملکت» یا «ممالک» نشانگر قلمروی سیاسی مشخص نیست، بلکه اشاره‌گر جوامع و حکومت‌های محلی با هویت خاص خود است. بنابراین، کشورهای امروزی و حتی مناطقی چون عربستان در ایران، از این منظر بخشی از این ساختار گسترده بوده‌اند که توانسته‌اند در دوره‌های مختلف استقلال یا وابستگی گوناگونی را تجربه کنند.
۲. مملکت عربستان: هویت، استقلال و چالش‌های تاریخی
یکی از بخش‌های محوری کتاب به مملکت عربستان اختصاص دارد؛ این مملکت در گذشته‌های دور در مناطقی از جنوب و جنوب‌غرب ایران کنونی قرار داشته و مرکز آن در حویزه و سپس محمره بوده است. نویسنده با پرداختن به اسناد و منابع تاریخی قدیم نشان می‌دهد که عربستان ایران نه یک ناحیه تابع صرف، بلکه یک واحد سیاسی با هویت خاص بوده است که با مرکزهای دیگر روابط و تعاملات متفاوتی داشته.
در تحلیل کتاب، این مملکت دارای دوره‌هایی از استقلال، اتحاد و وابستگی سیاسی بوده و به‌طور مستمر در تعامل با ساختارهای قدرت بزرگ‌تر قرار داشته است. نویسنده این بخش را نه تنها یک بررسی تاریخی خشک بلکه تحلیلی عمیق از رویدادهای اجتماعی، اقتصادی و سیاسی می‌بندد که نشان می‌دهد چگونه هویت و خودآگاهی در جوامع محلی شکل گرفته و به چالش‌های دولت‌های مرکزی پاسخ داده‌اند.
۳. نقد دولت-ملت و مسیر شکل‌گیری ایران مدرن
نویسنده در بخش عمده‌ای از کتاب به نقد مفهوم «دولت-ملت» در ایران می‌پردازد. از نظر او، شکل‌گیری یک دولت متمرکز و یکپارچه در ایران، با از میان رفتن نظام «ممالک محروسه» همراه بوده است. او استدلال می‌کند که این تغییر نه به‌دلیل روند طبیعی تکامل سیاسی بلکه به‌دلیل تحمیل الگوها و ساختارهای مدرن اروپایی بوده که با ماهیت چندملیتی و چندفرهنگی ایران سازگاری نداشته است.
به بیان ساده‌تر، نویسنده نشان می‌دهد که دولت مرکزی معاصر با سرکوب تنوعات قومی و محلی و به‌کارگیری ابزارهای زور و ناسیونالیسم دولتی، نظامی ایجاد کرده که با ماهیت تاریخی و فرهنگی ایران فاصله دارد و این فرآیند منجر به شکل‌گیری بحران‌های هویتی، اجتماعی و سیاسی در ایران شده است.
تحلیل عمیق دیدگاه‌های کتاب
الف. بازخوانی تاریخ به نفع هویت‌های محلی
کتاب تلاش می‌کند باور غالبی را که ایران همیشه یک کشور واحد با هویت واحد بوده، به چالش بکشد. به‌جای آن، تصویر ایران به‌عنوان «محمویت‌ها» یا سرزمین‌هایی مستقل با هویت‌های متفاوت ترسیم می‌شود. این دیدگاه، برخلاف تاریخ‌نگاری رایج، ارزش‌های دیگر فرهنگ‌ها و ملت‌های موجود در جغرافیای ایران را برجسته می‌سازد.
ب. بررسی نقش عوامل اجتماعی و اقتصادی در ساختار سیاسی
در کنار تحلیل سیاسی ـ تاریخی، نویسنده به عوامل اقتصادی و اجتماعی نیز توجه دارد. این نگاه نشان می‌دهد که ساختار اقتصادی جوامع محلی چگونه روی توانمندی‌های سیاسی و فرهنگی آنها تأثیر گذاشته و چگونه تعاملات اقتصادی بین مرکز و ایالات باعث شکل‌گیری رابطه‌ای پیچیده و سرنوشت‌ساز شده است.
ج. نقد دولت متمرکز و پیامدهای آن برای ایران امروز
یکی از مهم‌ترین بخش‌های کتاب به نقد نظام سیاسی مدرن ایران اختصاص دارد. نویسنده استدلال می‌کند که تکیه صرف بر تمرکز قدرت و یکپارچگی دولت، نادیده گرفتن تنوع قومی و تاریخی جوامع ایران را در پی داشته و این امر نه‌تنها باعث تبعیض‌های ساختاری شده بلکه به بحران‌های هویتی و سیاسی در ایران منجر شده است.
ارزش استراتژیک این اثر برای خواننده امروزی
این کتاب فراتر از یک اثر صرفاً تاریخی است. برای خواننده‌ای که می‌خواهد درباره ریشه‌های دولت معاصر ایران، ساختارهای هویتی و تنش‌های قومی بخواند، تصویر دقیق‌تر و چندلایه‌تری از واقعیت ایران ارائه می‌دهد. به‌ویژه برای کسانی که در حوزه سیاست، تاریخ، جامعه‌شناسی یا مطالعات میان‌فرهنگی کار می‌کنند، این اثر می‌تواند به‌عنوان نقطه آغازی برای بازاندیشی نسبت به تاریخ رسمی و روایت‌های غالب تاریخ‌نگاری ایران باشد.
جمع‌بندی نهایی
کتاب ممالک محروسه، مملکت عربستان و فرجام دولت-ملت در ایران چشم‌اندازی متفاوت به تاریخ سیاسی و هویتی ایران ارائه می‌دهد. این اثر نشان می‌دهد که ایران گذشتهٔ پیچیده‌تر، متنوع‌تر و چندصدایی داشته است، و این تنوع چگونه در مواجهه با ایده دولت-ملت مدرن به چالش کشیده شده است. نوشتار کتاب، دقیق، تحلیلی و چالش‌برانگیز است و می‌تواند الهام‌بخش خوانندگانی باشد که می‌خواهند فراتر از روایت‌های رسمی تاریخ ایران بیندیشند.

370