کتاب «در طلب عیش: مواد مخدر و محرک در تاریخ ایران بین سال‌های ۱۵۰۰ تا ۱۹۰۰ میلادی» نوشتهٔ رودی مته

کتاب «در طلب عیش: مواد مخدر و محرک در تاریخ ایران بین سال‌های ۱۵۰۰ تا ۱۹۰۰ میلادی»
نوشتهٔ رودی مته
با ترجمه بهنوش عافیت‌طلب
ویرایش دکتر شروین وکیلی،
کتاب ‌پیش رو اثری مستند و خواندنی است که موضوع بسیار مهم و کم‌بررسی‌شده‌ای یعنی تاریخ مصرف «مواد مخدر و محرک» در ایران از دوران دوران صفویه تا دوران قاجار را به ‌دقت دنبال می‌کند.

در مقدمه کتاب، نویسنده روش خود را توضیح می‌دهد: او از منابع اصلی تاریخی ــ اعم از فارسی و خارجی ــ استفاده کرده، داده‌ها را با کمترین تحلیل پیچیده فلسفی یا جامعه‌شناختی جمع‌آوری کرده و روایت تاریخی تقریبا شفافی را در اختیار خواننده قرار می‌دهد.

کتاب در دو بخش اصلی سازمان‌دهی شده است: بخش نخست مربوط به دوران صفویه است (با شش فصل) و بخش دوم مربوط به دوران قاجار (با چهار فصل).

در بخش صفویه، نویسنده ابتدا جایگاه «شراب» را در میان شاهان صفوی تحلیل می‌کند: چگونه پادشاهان صفوی با مشروبات الکلی مواجه بوده‌اند، چه دیدگاه‌هایی داشتند و چگونه این دیدگاه‌ها با اقتدار دینی و حکومت صفوی مواجه شده‌اند. سپس یک فصل به موقعیت شراب در جامعه و واکنش علما و روحانیان نسبت به آن اختصاص دارد.

بعد از آن، فصل چهارم به تاریخچه تریاک و حشیش در دوره صفویه می‌پردازد، از کاربردهای درمانی تا تبدیل‌شدن به ماده‌ای که آثار اجتماعی و فرهنگی هم در پی داشته است.

فصل پنجم به ورود تنباکو به ایران و تأثیرات فرهنگی آن میان مردم، همچنین اختلاف نظر روحانیون و جامعه دربارهٔ تنباکو می‌پردازد.

فصل ششم نیز به «قهوه» و تجارت آن در این دوره می‌پردازد و به پیدایش قهوه‌خانه‌ها، تأثیرات اجتماعی آن و تغییرات ذائقه ایرانیان می‌پردازد.

در بخش قاجار، فصل هفتم به تحول مصرف شراب می‌پردازد ــ علی‌رغم ممنوعیت‌ها و اقتدار دینی، چگونه مصرف شراب ادامه یافته و در لایه‌های مختلف اجتماعی ایران حضور داشته است.

فصل‌های بعدی در این بخش به تحول تریاک و تنباکو در قاجار می‌پردازند (فصل هشتم)، و سپس فصل نهم به چای، قهوه و تغییر ذائقه ایرانیان توجه دارد، و فصل دهم به ساختار قهوه‌خانه‌های جدید و عملکرد اجتماعی آن‌ها اختصاص یافته است.

نویسنده با تسلط بر منابع فارسی و خارجی، نه تنها بعد سیاسی، اقتصادی و تجاری این مواد را بررسی می‌کند، بلکه به ابعاد فرهنگی و اجتماعی آن نیز توجه ویژه دارد؛ مثلاً مصرف مواد چه تأثیری بر زندگی روزمره مردم داشته، چگونه تجارت و واردات این محصولات به ایران انجام شده، و چگونه ذائقه و عادات اجتماعی دستخوش تغییر شده‌اند.

از نقاط قوت کتاب می‌توان به نثر دقیق و مستند، ارجاع به منابع متنوع، و گستردگی موضوع اشاره کرد: اثر ضمن آن‌که تاریخ مصرف را دنبال می‌کند، به تحولات ذائقه، عادات تفریحی، مراکز اجتماعی مانند قهوه‌خانه و تنباکوخانه، و به خرده‌فرهنگ‌های مربوط به مصرف نیز می‌پردازد. این باعث شده کتاب برای محققان تاریخ اجتماعی، فرهنگی، و اقتصاد ایران پیش‌مدرن جذاب باشد.

با این حال، نویسنده عمدتاً روش توصیفی دارد و تحلیل‌های نظری عمیق کمتری ارائه می‌دهد؛ به بیان دیگر، متن بیشتر گردآوری و گزارش منابع است تا تئوری‌پردازی پیچیده، که از نظر خواننده عام مخاطب مزیت است اما از نظر پژوهشگران نظری شاید نقطه‌ای برای گسترش باشد.

در مجموع، «در طلب عیش» اثری است که خلأ تاریخ مستند مصرف مواد مخدر و محرک در ایران پیش‌مدرن را به‌خوبی پر می‌کند، دسترسی به منابع کمتر دیده شده را می‌آورد، و کمک می‌کند تا ما بفهمیم چگونه مفاهیمی چون لذت، سرخوشی، تفریح و مصرف، در بستر تاریخی ایران شکل گرفته‌اند. خواندن این کتاب برای کسانی که به تاریخ ایران، فرهنگ مصرف، تاریخ اجتماعی، یا مطالعات اعتیاد و مواد مخدر علاقه دارند، توصیه می‌شود.

477